حقوق همواره با جامعه در حال تغییر است؛ اما گاهی سرعت تغییر جامعه از سرعت تحول در دانش و رویه حقوقی بیشتر می‌شود. امروز بخش قابل توجهی از فعالیت‌های حقوقی همچنان حول موضوعات شناخته‌شده و تکراری مانند دعاوی ملکی، چک، مطالبه وجه، خانواده و قراردادهای سنتی می‌چرخد. بی‌تردید این مسائل مهم‌اند و همچنان به وکلای متخصص نیاز دارند؛ اما آیا حقوق‌دان نباید برای مسائل حقوقی آینده نیز آماده باشد؟
اقتصاد و فناوری، هر روز موضوعات جدیدی ایجاد می‌کنند که نیازمند نگاه حقوقی هستند. هوش مصنوعی، مالکیت فکری، داده، جوینت ونچر، قراردادهای سهامداران، انتقال فناوری، استارتاپ‌ها و سرمایه‌گذاری خطرپذیر تنها بخشی از این حوزه‌ها هستند.
برای مثال، اگر یک سامانه هوش مصنوعی تصمیمی بگیرد و خسارتی ایجاد کند، مسئولیت با چه کسی است؟ اگر هوش مصنوعی یک اثر هنری یا ادبی تولید کند، مالک آن اثر چه کسی خواهد بود؟ اگر اطلاعات میلیون‌ها کاربر در اختیار یک شرکت قرار گیرد، چه کسی حق کنترل و بهره‌برداری از این داده‌ها را دارد؟
این پرسش‌ها دیگر موضوعات دور از ذهن نیستند؛ بلکه بخشی از مسائل حقوقی دنیای امروزند.
در حوزه تجارت نیز جوینت ونچر، قراردادهای سهامداران، انتقال فناوری و سرمایه‌گذاری خطرپذیر اهمیت روزافزونی پیدا کرده‌اند؛ اما هنوز دانش و ادبیات حقوقی این حوزه‌ها در مقایسه با دعاوی سنتی، گستردگی لازم را پیدا نکرده است.
همین وضعیت درباره اسرار تجاری، قراردادهای هوشمند، دارایی‌های دیجیتال، حق فراموش‌شدن، حقوق پلتفرم‌ها، حقوق متاورس، داوری آنلاین و مسئولیت حقوقی اینفلوئنسرها نیز صادق است.
مسئله این نیست که وکلا باید دعاوی سنتی را کنار بگذارند؛ مسئله آن است که تخصص نباید با تکرار اشتباه گرفته شود. حقوق‌دان حرفه‌ای باید علاوه بر حل اختلافات موجود، توانایی شناخت اختلافات و نیازهای حقوقی آینده را نیز داشته باشد.
حقوق آینده، بیش از گذشته یک دانش میان‌رشته‌ای خواهد بود. وکیل حوزه هوش مصنوعی باید حداقل با مبانی این فناوری آشنا باشد؛ وکیل حوزه استارتاپ باید منطق سرمایه‌گذاری را بشناسد و وکیل مالکیت فکری باید فناوری و محصول مورد اختلاف را درک کند.
بنابراین، شاید زمان آن رسیده باشد که در کنار پرونده‌های همیشگی، نگاه جامعه حقوقی به موضوعاتی معطوف شود که هنوز بسیاری از اختلافات آنها شکل نگرفته، اما به‌زودی بخش مهمی از فعالیت اقتصادی و اجتماعی جامعه را تشکیل خواهند داد.
حقوق‌دان آینده کسی نیست که فقط پاسخ مسائل امروز را بداند؛ بلکه کسی است که بتواند مسائل حقوقی فردا را زودتر ببیند.

نویسندگان:

مرجان کجوئیان
محمدرضا نامجویان