عسل ریحانی فرد

پژوهشگر حقوق

قانون حمایت از حقوق مولفان،مصنفان و هنرمندان به عنوان مهمترین سند حقوقی جهت حمایت از پدید آورندگان آثار در ایران محسوب می گردد.این قانون در زمانی تصویب شد که اساسا” مفهومی به نام دنیای دیجیتال رایج نبود و حتی وجود چنین قابلیتی دور از ذهن به نظر می رسید اما باگذر زمان و پدیداری فضای نوینی به نام((دنیای دیجیتال))قانون حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان که زمانی تقریبا” بدون چالش مسیر خود را طی می نمود ناگهان خود را در برابر پدیده ای نوین به نام دنیای دیجیتال یافت که این قانون را به چالش می کشد.

درون مایه این قانون حقوق پدید آورندگان آثار را در دو حوزه مجزا تعریف کرده است:

1-حقوق مادی پدید آورنده ،که مشتمل بر حق انحصاری نشر ،پخش ،عرضه و اجرا و بهره برداری اقتصادی می باشد .

2-حق معنوی یا اخلاقی است که مشتمل بر حقوقی است که محدود به زمان و مکان نیست و غیر قابل انتقال می باشد.

همانطور که پیش تر به آن اشاره شد با ظهور فضای دیجیتال همواره با چاش هایی مواجه هستیم که بارزترین و پررنگ ترین این چالشها به تکثیر غیر مجاز در فضای دیجیتال اشاره نمود.

در بستر سنتی نشر به طور مثال تکثیر یک کتاب نیازمند کاغذ –چاپخانه و توزیع فیزیکی کتاب می باشد.به طور کلی تمامی موارد ذکر شده سبب کنترل پدید آورنده بر اثر خویش می باشد.اما رد فضای دیجیتال آثار با یک ((کلیک))قابلیت تکثیر و توزیع دارند و عملا” کنترل پدید آورنده از میان برداشته و کمرنگ خواهد شد.

از دیگر چالشها مربوط به حقوق معنوی یا اخلاقی می باشد.در این محیط به دلیل سادگی تغییر ،حق تمامیت اثر (یعنی حق مولف)بر اعتراض به هر گونه تغییر شکل یا تحریف اثر به شدت در معرض نقض قرار خواهد گرفت.در بسیاری موارد از ذکر نام پدید آورنده اثر نیز چشم پوشی می شود.

با پررنگ بودن سایه دنیای دیجیتال بر قانون مولفان ممکن است این موضوع ذهن پدید آورنده یک اثر را به خود مشغول سازد،که با تمامی چالشهایی که پیش تر ذکر شد ((آیا حقوقش حفظ خواهد شد؟))با پذیرش این چالش ها اکنون نوبت به ارائه راهکارهایی است که خیال پدید آورندگان اثر را از بابت حمایت از اثرش در فضای دیجیتال آسوده نماید.

در ادامه دو رهکار برای تقویت قانون حقوق مولفان ،مصنفان و هنرمندان معرفی خواهد شد که تاثیر پذیری فضای دیجیتال بر این قانون را به صورت فزاینده ای کمرنگ خواهد نمود:

الف-ایجاد بستر یا سامانه دقیق و مفصلی برای ثبت آثار پدید آورندگان است.تا اگر شخصی بدون مجوز پدید آورنده از اثرش بهره برداری نماید،شخص پدید آورنده راحت تر بتواند مالکیت خود نسبت به اثری را به اثبات برساند.

ب-افزایش فرهنگ و آگاهی عمومی جامعه نسبت به حقوق مالکیت فکری می باشد.این مورد برای ایجاد بستر تعادل میان حفظ و حمایت از حقوق مولف و دسترسی عمومی به دانش و اطلاعات می باشد.

همزمانی و هم مسیری این دو راهکار قادر است که قانون حقوق مولفان،مصنفان و هنرمندان را مستحکم تر ساخته و همچنین نظام حقوقی حمایت از پدید آورندگان آثار را تحکیم بخشد.

امید است با گذشت زمان و اجرای راهکار های گوناگون حقوق مادی و معنوی پدید آورندگان آثار در محیط دیجیتال صیانت گردد تا پدید آورندگان آثار با خیالی آسوده تر به تولید آثار علمی-هنری و ادبی بپردازند.

با سپاس