نگاهی به مسئولیت کیفری و مدنی ناشی از جعل عمیق در حقوق ایران

تارا رحیمی

پژوهشگر و دانشجوی کارشناسی حقوق

تصور کنید صبح ، ویدئویی از شما در فضای مجازی منتشر شود ؛ چهره شماست ، صدای شماست و حرکات شما واقعی به نظر میرسد اما جمله هایی را بر زبان آورده اید که هرگز نگفته اید. پیش از آنکه فرصت توضیح پیدا کنید، ویدئو هزاران بار دیده و بازنشر شده است. حتی اگر چند ساعت بعد جعلی بودن آن اثبات شود، آیا می‌توان اعتبار ازدست‌رفته را به همان سرعت بازگرداند؟

 از یک فناوری نوین به یک مسئله جدی حقوقی تبدیل میشود. Deepfake  این همان نقطه ایی است که < جعل عمیق >

هوش مصنوعی امروز میتواند تصویر ، صدا و ویدئوی افراد را با دقتی با دقتی چمشگیر بازسازی کند و محتوایی بسازد که تشخیص واقعیت از جعل را دشوار سازد البته جعل عمیق در ذات خود جرم نیست و میتواند کاربردهای مشروعی داشته باشد . مسئله زمانی آغاز میشود که این فناوری به ابزاری برای تخریب حیثیت ، نقص حریم خصوص ، انتشار اکاذیب یا ایجاد خسارت تبدیل شود .

  صرفا نبود یک عنواو مجرمانه مستقل نیست .            Deepfake به نظر میرسد مسئله اصلی حقوق ایران در برابر

چالش مهمتر فاصله میان سرعت و گسترش آسیب با سرعت واکنش حقوقی است .

جعل عمیق ؛ جرم جدید یا شیوه ای جدید برای ارتکاب جرم ؟

در قوانین ایران عنوان مجرمانه مستقلی با نام «جعل عمیق» وجود ندارد اما این امر به معنای بی پاسخ ماندن رفتار های زیانبار از آن نیست . از منظر حقوق کیفری ، خود فناوری موضوع جرم نیست بلکه رفتار مجرمانه ای که با استفاده از آن  انجام میشود باید بررسی شود. مواد 16،17 و18 قانون جرایم رایانه ای – متناظر با مواد 744،745 و 746 قانون مجازات اسلامی – از مهمترین مقررات قابل بررسی هستند . بر اساس ماده 16 ، تغییر یا تحریف فیلم ، صوت یا تصویر دیگری و انتشار آن یا انتشار آن با علم به تغییر یا تحریف ، در صورتی که عرفا موجب هتک حیثیت شخص شود جرم است بنابراین دستکاری تصویر یا صدای دیگری با استفاده از هوش مصنوعی و انتشار آن در صورت تحقق شرایط قانونی میتواند مشمول این ماده باشد. اگر جعل عمیق متضمن انتشار یا در دسترس قرار دادن صوت ، تصویر یا فیلم خصوصی یا خانوادگی یا اسرار شخص بدون رضایت او باشد ماده 17 نیز حسب مورد قابل بررسی است . همچنین اگر محتوای جعلی متضمن انتشار اکاذیب یا نسبت دادن اعمال خلاف حقیقت به شخص باشد ماده 18 میتواند مطرح شود البته در این مورد نیز شرایط قانونی از جمله قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی باید احراز شود بنابراین پاسخ به این پرسش که « آیا جعل عمیق جرم است ؟ » ساده نیست . محوا ، نحوه تولید و انتشار ، علم و قصد مرتکب و آثار رفتار ، در تعیین مسئولیت کیفری نقش دارد.

آیا واقعاُ با خلاء قانونی مواجهیم ؟ ممکن است گفته شود حقوق ایران با خلاء کامل مواجه نیست و مواد 16 تا 18 قانون جرایم رایانه ای در بسیاری از موارد ظرفیت برخورد کیفری با محتوای جعلی و زیانبار را دارند . این دیدگاه قابل توجه است ؛ زیرا نبود عنوان مجرمانه مستقل لزوما به معنای فقدان ضمانت اجرای کیفری نیست . با این حال ، مسئله را نباید صرفا به مجازات مرتکب فروکاست .

 ، سرعت تولید و انتشار و دشواری جبران آثار آن پس از گسترش محتوا است . بنابراین حتی Deepfake چالش اصلی

اگر مقررات موجود امکان تعقیب کیفری را فراهم کنند همچنان نیاز به سازوکار های سریع برای پیشگیری ، توقف انتشار، حفظ ادله و حمایت از قربانی وجود دارد . در نتیجه بحث از خلائ قانونی بیشتر از آنکه به معنای فقدان مطلق مقررات باشد ، ناظر بر ضرورت تکمیل و هماهنگ سازی پاسخ حقوقی با ماهیت و سرعت این فناوری است.

وقتی مجازات کافی نیست ؛ حیثیت چگونه جبران میشود ؟

آسیب ناشی از جعل عمیق الزاما با مجازات مرتکب پایان نمی یابد .

فرض کنید ویدئوی جعلی در باره یک پزشک ، وکیل یا مدیر یک شرکت منتشر شود حتی پس از اثبات جعلی بودن آن ممکن است اعتبار حرفه ای فرد آسیب دیده یا فرصت شغلی او از دست رفته باشد . اینجاست که مسئولیت مدنی اهمیت پیدا میکند . ماده 1 قانون مسئولیت مدنی ، در صورت تحقق شرایط قانونی ، مبنای مهمی برای جبران خسارت ناشی از لطمه به حیثیت ، شهرت تجاری و سایر حقوق قانونی اشخاص است . همچنین ماده 10 این قانون در موارد لطمه به حیثیت و اعتبارات شخصی یا خانوادگی اهمیت دارد و در شرایط قانونی ، امکان مطالبه جبران زیان و اقداماتی برای رفع زیان مانند عذرخواهی یا درج حکم در جراید را فراهم میکند. حیثیت انسان را نمیتوان صرفا با پرداخت پول بازگرداند . گاهی توقف انتشار ، رفع آثار محتوا و اقدامات متناسب برای بازسازی اعتبار فرد ، اهمیت بیشتری از جبران مالی دارد.

چه کسی مسئول است؟

در پرونده های جعل عمیق ، پیدا کردن « یک مقصر » همیشه ممکن نیست . ممکن است یک نفر سفارش دهنده باشد، دیگری محتوا را تولید کند، شخصی آن را منتشر کند و افراد دیگری نیز آگاهانه آن را بازنشر دهند.

 دارد ، به‌تنهایی برای مسئولیت کیفری سازنده کافی Deepfake صرف تولید یا عرضه نرم‌افزاری که قابلیت ساخت

نیست. با این حال، در شرایط مقرر قانونی، مسئولیت اشخاص حقوقی نیز باید جداگانه بررسی شود.
از منظر مدنی نیز باید رابطه میان رفتار هر شخص و خسارت واردشده بررسی شود. بازنشرکننده‌ای که با علم به جعلی بودن محتوا آن را منتشر می‌کند، با فردی که بدون اطلاع از جعلی بودن آن را بازنشر کرده، در یک موقعیت حقوقی قرار ندارد.بنابراین، پرسش درست این نیست که «چه کسی ابزار را ساخته است؟» بلکه این است که چه کسی، با چه میزان آگاهی و قصدی، چه نقشی در ایجاد و گسترش زیان داشته است؟
چالش اصلی؛ قانون باید قبل از ماندگار شدن آسیب واکنش نشان دهد . اگر بخواهیم مهم‌ترین خلأ موجود را مشخص کنیم، باید گفت: مسئله فقط جرم‌انگاری نیست؛ مسئله، زمان است.یک محتوای جعلی می‌تواند در چند دقیقه ساخته و در چند ساعت هزاران بار بازنشر شود، اما رسیدگی قضایی و شناسایی مرتکب زمان‌بر است. اگر حمایت حقوقی فقط به مجازات پس از وقوع آسیب محدود شود، ممکن است زمانی وارد عمل شویم که بخش مهمی از خسارت دیگر قابل بازگشت نباشد.از این رو، مقررات مربوط به محتوای مصنوعی زیان‌بار باید روشن‌تر شود؛ در عین حفظ استفاده مشروع از هوش مصنوعی، مسئولیت استفاده عامدانه و زیان‌بار از آن نیز باید شفاف باشد.
در کنار آن، واکنش سریع و امکان توقف یا محدود کردن انتشار محتوای زیان‌بار در چارچوب قانون اهمیت اساسی دارد. همچنین تقویت ادله الکترونیکی و کارشناسی فنی ضروری است؛ زیرا اثبات منشأ محتوا، زمان انتشار، جعلی بودن آن و نقش اشخاص دخیل می‌تواند تعیین‌کننده باشد. در نهایت، جبران خسارت باید فراتر از پرداخت پول دیده شود و رفع زیان و بازگرداندن اعتبار قربانی نیز مورد توجه قرار گیرد.

سخن پایانی
جعل عمیق مرز میان واقعیت و تصویر مصنوعی را کم‌رنگ کرده است. یک محتوای جعلی ممکن است در چند دقیقه ساخته شود، اما آثار آن بر زندگی و اعتبار یک انسان سال‌ها باقی بماند.
حقوق ایران، با وجود نداشتن عنوان مستقلی برای «جعل عمیق»، در قانون جرایم رایانه‌ای و قانون مسئولیت مدنی ابزارهایی برای مقابله با برخی مصادیق این پدیده در اختیار دارد. اما وجود ابزار قانونی به‌تنهایی کافی نیست؛ ابزار حقوقی باید متناسب با سرعت و ماهیت آسیب نیز باشد.
مسئله آینده فقط این نیست که مرتکب را چگونه مجازات کنیم؛ مسئله این است که چگونه پیش از گسترش آسیب از قربانی حمایت کنیم، ادله را حفظ کنیم، انتشار را متوقف کنیم و حیثیتی را که در چند دقیقه تخریب شده، تا حد امکان بازگردانیم.
فناوری می‌تواند در چند دقیقه تصویری دروغین از یک انسان بسازد؛ اما حقوق نباید آن‌قدر دیر برسد که دروغ، پیش از حقیقت به یک واقعیت اجتماعی تبدیل شده باشد.
پاسخ به چالش جعل عمیق، نه صرفاً در افزایش مجازات، بلکه در ایجاد سازوکاری سریع، دقیق و کارآمد برای پیشگیری، واکنش، اثبات، جبران و رفع زیان است.