محمدعلی طیبی سورکی وکیل پایه یک دادگستری و مشاور حقوقی

در هر حرفه‌ای، برخورداری از آرامش فکری و امنیت شغلی، از مهم‌ترین الزامات انجام صحیح مسئولیت‌ها و تحقق اهداف حرفه‌ای است. انسان زمانی می‌تواند وظایف خود را با دقت، تمرکز و استقلال انجام دهد که دغدغه‌های جدی نسبت به امنیت شغلی، مالی و جانی خویش نداشته باشد. این موضوع در حرفه وکالت، به دلیل ارتباط مستقیم آن با حقوق اشخاص، آزادی‌های فردی و اجتماعی، دادرسی عادلانه و اجرای عدالت، اهمیتی مضاعف پیدا می‌کند.

وکالت دادگستری صرفاً یک شغل برای کسب درآمد نیست؛ بلکه حرفه‌ای است که با حق دفاع، دسترسی مردم به عدالت و تضمین حقوق قانونی آنان پیوندی ناگسستنی دارد. وکیل در جایگاه مدافع حقوق موکل، وظیفه دارد با استقلال، دانش حقوقی و شجاعت حرفه‌ای، از حقوق و منافع قانونی او دفاع کند و در مسیر اجرای صحیح قانون و تحقق عدالت گام بردارد. بنابراین، هر عاملی که امنیت و استقلال وکیل را مخدوش کند، می‌تواند به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر کیفیت دفاع از حقوق شهروندان و سلامت فرآیند دادرسی اثرگذار باشد.

وکیلی که با نگرانی از تهدید، تعرض، توهین، خشونت یا آسیب احتمالی به خود و خانواده‌اش مواجه است، طبیعی است که بخشی از آرامش و تمرکز لازم برای انجام مسئولیت حرفه‌ای خود را از دست بدهد. همچنین دغدغه‌های ناشی از ناامنی اقتصادی و بی‌ثباتی شغلی می‌تواند توان حرفه‌ای وکیل را تحت تأثیر قرار دهد. امنیت شغلی به معنای مصونیت از مسئولیت قانونی نیست؛ بلکه به معنای فراهم بودن شرایطی است که وکیل بتواند در چهارچوب قانون، بدون هراس از تعرض و فشارهای غیرقانونی، وظیفه دفاعی خود را انجام دهد.

از همین منظر، امنیت وکیل را نباید موضوعی صرفاً صنفی دانست. امنیت وکیل، امنیت حق دفاع است و امنیت حق دفاع، یکی از ارکان اساسی دادرسی عادلانه محسوب می‌شود. هنگامی که شهروندی برای استیفای حق خود به وکیل مراجعه می‌کند، در حقیقت بخشی از فرآیند دسترسی خود به عدالت را به او می‌سپارد. بنابراین، حمایت از وکیل در انجام وظایف قانونی، در نهایت حمایت از حقوق همان شهروند و تضمین حق دسترسی او به عدالت است.

نقش وکلا در فرآیند دادرسی نیز نباید در تقابل با سایر ارکان دستگاه عدالت تعریف شود. وکیل و قاضی، هر یک در جایگاه قانونی و حرفه‌ای خود، در مسیر اجرای قانون، کشف حقیقت و تحقق عدالت ایفای نقش می‌کنند. قاضی وظیفه خطیر رسیدگی و صدور رأی بر مبنای قانون را بر عهده دارد و وکیل نیز با ارائه دفاعیات، ادله، استدلال‌های حقوقی و تبیین ابعاد موضوع، به روشن شدن واقعیت پرونده و رعایت حقوق اصحاب دعوا کمک می‌کند. از این رو، وجود وکیل مستقل، توانمند و برخوردار از امنیت حرفه‌ای، نه تنها تهدیدی برای نظام قضایی نیست، بلکه از عوامل تقویت‌کننده عدالت قضایی و افزایش کیفیت دادرسی است.

در چنین شرایطی، هرگونه تهدید یا تعرض نسبت به وکلا، فراتر از آسیب به یک فرد یا عضو یک حرفه است. چنین رفتارهایی می‌تواند جایگاه حق دفاع و امنیت فرآیند دادرسی را هدف قرار دهد. هنگامی که وکیل به دلیل انجام وظیفه حرفه‌ای خود مورد تهدید یا خشونت قرار می‌گیرد، پیامد آن تنها متوجه شخص وکیل نیست؛ بلکه می‌تواند بر اعتماد عمومی به امنیت فرآیند دادرسی نیز تأثیر بگذارد.

حمله و خشونت علیه همکاران وکیل در شهرستان‌های سبزوار و قروه، موجب تأثر و تأسف جامعه حقوقی گردید و بار دیگر ضرورت توجه جدی به امنیت حرفه‌ای وکلا را یادآور شد. بدون تردید، جامعه حقوقی انتظار دارد چنین حوادثی با دقت و جدیت مورد رسیدگی قرار گیرد و در صورت احراز وقوع جرم، مرتکبان مطابق قانون و متناسب با شدت و آثار رفتار مجرمانه خود مورد تعقیب و مجازات قرار گیرند.

برخورد قانونی و قاطع با مرتکبان خشونت علیه وکلا، صرفاً جنبه تنبیهی ندارد؛ بلکه واجد آثار مهم پیشگیرانه نیز هست. اگر تعرض به وکیل در حین انجام وظیفه یا به سبب آن، بدون پاسخ مؤثر و بازدارنده باقی بماند، این نگرانی ایجاد می‌شود که امنیت حرفه‌ای وکلا با آسیب جدی مواجه گردد. در مقابل، رسیدگی سریع، دقیق و قانونی به چنین پرونده‌هایی می‌تواند پیام روشنی برای جامعه داشته باشد که هیچ‌کس حق ندارد با تهدید، ارعاب یا خشونت، مسیر انجام وظایف قانونی و حرفه‌ای وکلا را مختل کند.

البته حمایت از امنیت وکلا نباید صرفاً پس از وقوع حادثه مورد توجه قرار گیرد. لازم است رویکردی پیشگیرانه در این زمینه اتخاذ شود و دستگاه‌های مسئول، متناسب با شرایط، تدابیر لازم را برای کاهش خطرات و افزایش امنیت محیط‌های قضایی و حرفه‌ای اتخاذ کنند. آموزش، فرهنگ‌سازی، تقویت شأن حرفه‌ای وکالت و تبیین جایگاه وکیل در فرآیند دادرسی نیز در کنار ضمانت‌های قانونی می‌تواند نقش مؤثری در کاهش زمینه‌های بروز خشونت و تعرض داشته باشد.

از سوی دیگر، جامعه وکالت نیز باید همواره بر رعایت قانون، اخلاق حرفه‌ای، حفظ شأن و جایگاه وکالت و تعامل سازنده با سایر ارکان نظام عدالت تأکید داشته باشد. مطالبه امنیت شغلی برای وکلا، به معنای مطالبه امتیاز ویژه یا مصونیت از پاسخگویی نیست؛ بلکه به معنای برخورداری از محیطی امن برای انجام وظایف قانونی و پذیرش مسئولیت‌های حرفه‌ای در برابر قانون است.

استقلال و امنیت وکیل، دو مفهوم به‌هم‌پیوسته‌اند. استقلال حرفه‌ای زمانی معنا پیدا می‌کند که وکیل بتواند بدون فشار و تهدید، دفاعی را که قانون و وجدان حرفه‌ای بر عهده او گذاشته است انجام دهد. وکیلی که نگران امنیت خود باشد، ممکن است در معرض فشارهایی قرار گیرد که استقلال تصمیم و عملکرد حرفه‌ای او را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، تأمین امنیت وکلا باید به عنوان یکی از الزامات صیانت از استقلال حرفه وکالت مورد توجه قرار گیرد.

در نهایت، باید تأکید کرد که حمایت از وکلا حمایت از یک گروه خاص نیست؛ بلکه حمایت از قانون، حق دفاع، حقوق شهروندان و عدالت قضایی است. جامعه‌ای که در آن وکیل بتواند با آرامش، استقلال و امنیت از حقوق مردم دفاع کند، در حقیقت جامعه‌ای است که برای حاکمیت قانون و حقوق شهروندی ارزش بیشتری قائل است.

قوه قضائیه به عنوان یکی از مهم‌ترین ارکان تحقق عدالت، می‌تواند با اتخاذ تدابیر مناسب، پیگیری جدی تعرضات علیه وکلا و حمایت مؤثر از امنیت حرفه‌ای آنان، زمینه‌ای فراهم کند که وکلا بدون هراس از تهدید و خشونت، وظایف قانونی خود را انجام دهند. برخورد قاطع و در عین حال منطبق با قانون با مرتکبان این‌گونه جرایم نیز می‌تواند جنبه بازدارنده داشته و از تکرار حوادث مشابه جلوگیری کند.

امنیت وکیل، امنیت حق دفاع است؛ امنیت حق دفاع، امنیت دادرسی است و امنیت دادرسی، یکی از پایه‌های اساسی تحقق عدالت در جامعه به شمار می‌رود. از این منظر، تأمین امنیت شغلی، مالی و جانی وکلا نه یک مطالبه صرفاً صنفی، بلکه ضرورتی حقوقی و اجتماعی و بخشی از الزامات استقرار عدالت و حاکمیت قانون است.