ریحانه رودبارانی‌ وکیل پایه یک دادگستری

گمرک الکترونیک با کاهش تعاملات انسانی و افزایش شفافیت، نقش کلیدی در کاهش فساد اداری ایفا می‌کند. با این حال، باید توجه داشت که فناوری به تنهایی راه‌حل قطعی نیست و ممکن است با چالش‌های جدیدی همراه باشد. مکانیسم‌های کاهش فساد گمرک الکترونیک از طریق مکانیسم‌های مشخصی به مهار فساد کمک می‌کند: کاهش تعاملات انسانی: حذف فرآیندهای کاغذی و رویه‌های دستی، فرصت‌های اخاذی، رشوه‌خواری و توطئه بین مأموران و بازرگانان را به شدت کاهش می‌دهد. همانطور که یک مقام عراقی اشاره کرده است، این سیستم‌ها با “کاهش مداخله انسانی در عملیات ترخیص کالا، فرصت‌های فساد و رشوه را به حداقل می‌رسانند”. افزایش شفافیت و قابلیت رهگیری: ثبت دیجیتال تمامی مراحل، فرآیندی شفاف و قابل پیگیری ایجاد می‌کند. به عنوان مثال، سیستم UNI-PASS در کره با ایجاد یک “پنجره واحد” و اتصال شبکه کامپیوتری بین گمرک و سایر سازمان‌ها، فرآیندها را ساده‌تر کرده و با امکان اعتبارسنجی متقابل اطلاعات، از فساد جلوگیری می‌کند. مدیریت هوشمند ریسک: سیستم‌های مبتنی بر داده می‌توانند اظهارنامه‌های مشکوک را برای بررسی دقیق‌تر هدف‌گذاری کنند. نمونه‌ای از این کارایی در پاکستان دیده شد که سیستم مدیریت ریسک توانست ۹۹.۲ درصد از اظهارنامه‌های دستکاری‌شده را شناسایی و از یک فساد مالی بزرگ جلوگیری کند. چالش‌ها و محدودیت‌ها با وجود مزایا، مسیر تحقق کامل این اهداف با موانعی همراه است: فساد سیستماتیک و “مافیای گمرک”: در برخی کشورها، فساد به یک ساختار ریشه‌دار تبدیل شده است که حتی با حضور سیستم‌های الکترونیکی، به دنبال راه‌هایی برای نفوذ و سوءاستفاده است. در پاکستان، گزارش‌ها نشان می‌دهد که یک شبکه فساد گسترده با نفوذ در سطوح بالای گمرک و استفاده از سمت‌های کلیدی، سال‌ها به فعالیت خود ادامه داده است. حتی در جایی که سیستم‌های دیجیتال مستقر هستند، ممکن است گروه‌های ذی‌نفع سعی در “پیدا کردن روزنه‌هایی در سیستم” داشته باشند. چالش‌های اجرایی و خرابکاری: حتی با وجود قوانین و سیستم‌های جدید، گاهی شاهد ناهماهنگی در اجرا هستیم. برای نمونه، در نیجریه، با وجود استقرار سیستم پنجره واحد، هنوز گزارش‌هایی از ایست‌های بازرسی غیرقانونی در جاده‌های منتهی به بنادر و دریافت پرداخت‌های غیررسمی وجود دارد که کارایی سیستم را تضعیف می‌کند. تهدیدات سایبری و دستکاری داده: خودکارسازی، خطرات جدیدی مانند دستکاری داده‌ها و حملات سایبری را به همراه دارد. همانطور که در سند سازمان جهانی گمرک (WCO) آمده است، “مانند فرآیندهای کاغذی، یک خطر قابل توجه، دستکاری داده‌ها است که در آن اطلاعات نادرست یا جعلی می‌تواند وارد سیستم‌های دیجیتال گمرک شود”. مقاومت در برابر تغییر: مأموران گمرک و فعالان اقتصادی ممکن است در برابر رویه‌ها و فناوری‌های جدید مقاومت کنند که خود مانعی بر سر راه اصلاحات است.