حمیدرضا به گذر

عضو هیئت رئیسه و رئیس کمیته حقوق ورزش آکادمی توسعه پایدار و آموزش اجرایی انگلستان در ایران

شفافیت در قراردادهای ورزشی، هنگام طرح دعوا در مراجع حقوقی و داوری، نقشی تعیین‌کننده دارد و می‌تواند بر قابلیت اجرا، اعتبار و حتی نتیجه نهایی پرونده تأثیر مستقیم بگذارد. این تأثیر را می‌توان از چند منظر کلیدی بررسی کرد.
۱. شفافیت به‌عنوان پیش‌شرط قابلیت اجرادر بسیاری از نظام‌های حقوقی، یکی از مهم‌ترین تأثیرات شفافیت، مستقیم‌ترین ارتباط را با قابلیت اجرا یا حتی اعتبار قرارداد دارد. به عبارت دیگر، قراردادی که شفاف نباشد، ممکن است باطل یا غیرقابل اجرا تلقی شود.
آرای دیوان دادگستری اتحادیه اروپا (CJEU): دیوان در رأیی تأکید کرد که حتی شروط بنیادین یک قرارداد (مانند قیمت) در صورتی که به زبان «ساده و قابل فهم» نوشته نشده باشند، می‌توانند غیرمنصفانه تلقی شوند. این نهاد بر این نظر است که مصرف‌کننده (که می‌تواند ورزشکار جوان باشد) باید تمامی اطلاعات لازم برای ارزیابی پیامدهای مالی تعهد خود را پیش از امضای قرارداد دریافت کند تا بتواند «تصمیمی آگاهانه» بگیرد . این یعنی اگر در قراردادی با یک ورزشکار، مکانیسم محاسبه سهم از درآمدهای آینده به‌روشنی توضیح داده نشده باشد، امکان ابطال آن در دادگاه وجود دارد.

۲. نقش شفافیت در داوری ورزشی

مراجع داوری مانند دیوان داوری ورزش (CAS) که مهم‌ترین نهاد حل اختلاف در ورزش است، بر شفافیت در فرآیند خود تأکید زیادی دارند؛ اما معنای شفافیت در اینجا دو وجه دارد: شفافیت رویه و شفافیت اطلاعات.

شفافیت رویه: قوانین CAS به‌گونه‌ای تدوین شده‌اند که فرآیند رسیدگی را «دسترس‌پذیر، ساده و کارآمد» سازند و رویه‌ای شفاف برای تبادل لایحه، ارائه مدارک و تشکیل جلسات استماع فراهم کنند . این شفافیت رویه‌ای به طرفین اطمینان می‌دهد که فرصت عادلانه‌ای برای دفاع از حقوق خود دارند. تحقیقات نشان می‌دهد که آرای CAS به شفافیت و انصاف بیشتر در مذاکرات قراردادی کمک کرده است . تکلیف به جستجوی اطلاعات (Duty of Curiosity): در یک پرونده مهم، دادگاه عالی سوئیس رأی به ابطال یک رأی CAS داد، چراکه هیأت داوری به درخواست یکی از طرفین برای رد صلاحیت یک داور رسیدگی کرده بود. دادگاه تشخیص داد که طرف مقابل (فیفا) «تکلیف به جستجو» یا همان «وظیفه کنجکاوی» خود را نقض کرده است؛ زیرا این اطلاعات (عضویت داور در دادگاه داوری فدراسیون فوتبال کرواسی) یک «اطلاعات عمومی و قابل دسترس» بود و طرف مقابل می‌توانست به‌راحتی آن را پیدا کند . این نشان می‌دهد که شفافیت اطلاعات عمومی، مسئولیتی مضاعف بر دوش طرفین دعوا می‌گذارد تا پیش از طرح اعتراضات، تحقیق کنند.

۳. چالش‌های شفافیت در قراردادهای جدید (مثل NIL)

در سال‌های اخیر، با تغییر قوانین در مورد حق «نام، تصویر و تشخص» (NIL) در ورزش دانشگاهی آمریکا، چالش جدیدی در مورد شفافیت و محرمانگی قراردادها پدید آمده است. این موضوع که در ایران نیز مشابهاتی با قراردادهای تبلیغاتی و اسپانسری دارد، نشان‌دهنده تعارض میان منافع عمومی و محرمانگی تجاری است.

تضاد شفافیت عمومی با محرمانگی: در پی تصویب تسویه‌حساب پرونده House v. NCAA، ورزشکاران دانشگاهی ملزم به گزارش قراردادهای NIL خود به دانشگاه شده‌اند. این موضوع، به‌ویژه در دانشگاه‌های دولتی، این نگرانی را ایجاد کرده که این قراردادها مشمول قوانین دسترسی به اطلاعات عمومی قرار گیرند و جزئیات محرمانه تجاری اسپانسرها فاش شود. برخی از ورزشکاران مانند اولیویا دان (ژیمناست دانشگاه LSU) به این شرط اعتراض کرده‌اند . تلاش برای مخفی‌سازی با استناد به اسرار تجاری: در مواردی، دانشگاه‌ها (مانند دانشگاه کارولینای جنوبی) تلاش کرده‌اند با استناد به اینکه این قراردادها «اسرار تجاری» هستند، از انتشار آن‌ها خودداری کنند. با این حال، دادگاه‌ها این استدلال را در مورد انسان‌ها (ورزشکاران) چندان موجه ندانسته‌اند و بر این باورند که نحوه خرج کردن پول عمومی باید شفاف باشد .
تصویب قوانین خاص: برخی ایالت‌ها مانند کنتاکی، لوئیزیانا و کانتیکت، قوانینی تصویب کرده‌اند که به‌صراحت قراردادهای NIL را از شمول قوانین دسترسی عمومی خارج می‌کند تا از محرمانگی آن‌ها محافظت کنند. این نشان می‌دهد که تقابل میان شفافیت و محرمانگی تا چه اندازه جدی است و قانون‌گذاران را به واکنش واداشته است
۴. فقدان شفافیت و عواقب آن (نمونه ایران)
در نقطه مقابل، نبود شفافیت، چه در خود قرارداد و چه در فرآیند رسیدگی، می‌تواند به ضرر طرفین دعوا و حتی کل نظام ورزشی تمام شود. در ایران، کارشناسان بارها به تأثیر منفی عدم شفافیت مالی و قراردادی بر وضعیت حقوقی فوتبال اشاره کرده‌اند.وقتی قراردادی شفاف نباشد، اثبات تعهدات و دفاع از آن در مراجع بین‌المللی دشوار می‌شود و این فقدان شفافیت، یک «نقطه ضعف حقوقی» جدی برای طرف ایرانی محسوب می‌شود.
جمع‌بندی
شفافیت در قراردادهای ورزشی، صرفاً یک اصل اخلاقی نیست، بلکه یک نیاز حقوقی حیاتی است. تأثیر آن در هنگام رسیدگی حقوقی به قراردادها در سه سطح نمایان می‌شود:
سطح قرارداد (پیش‌گیری از اختلاف): شفافیت، قرارداد را در برابر حملات حقوقی مبنی بر غیرمنصفانه یا مبهم بودن، مقاوم‌تر می‌سازد.سطح داوری (فرآیند عادلانه): شفافیت رویه‌ها در مراجع داوری مانند CAS، به طرفین امکان دفاع مؤثر می‌دهد و اعتماد به نظام حل اختلاف را افزایش می‌دهد.سطح کلان (حفظ منافع ملی): فقدان شفافیت، مانند آنچه در برخی موارد در فوتبال ایران دیده می‌شود، می‌تواند به یک «آسیب‌پذیری حقوقی» بدل شود و به منافع باشگاه‌ها و ورزش کشور لطمه بزند.