مقدمه :اصل بر ملائت است دارا بودن پر بودن اموال داشتن مگر خلاف ش ثابت شود .یا به قولی المفلس فی امان الله .

یا اينکه کف دستم مو ندارد اگر دارد شما طلب کار یا مجری قانون همان مو را از کف دست من بکن که نیست .واینکه زندان برای طلب کار پول نمی شود .

درابتدای امر طرفین با توکل بر خداوند و ظاهر امر مبادرت به معامله می کنند یا نسبت به هم متعهد بعدا بین اين دو اختلاف حادث می شود . در زمان حل اختلاف يا صدور سند قانونی و قضایی و اجرای آن فرد بدهکار معسر مي شود یا از قبل معسر بوده یا خودرا به اعسار مي زند و اموال خود را دقیق اظهار نمی کند و خلاف ش ثابت می شود ویا به قصد فرار از دین به نقل و انتقال اموال خود مبادرت می نماید و فرد خریدار به قیمت ارزان تر از قیمت متعارف و بازار خرید مي کند و یا می داند قصد فروشنده را و یا با هم تبانی کرده اند معامله را که بدهکار خود را معسر معرفی کند و ندار .روایات و احادیث هم بسیار هست که طلب کار فرصت و مهلت بدهد به بدهکار واقعی تا دچار خسران بیشتر نشود وهر زمان که ملائت پیدا کرد بدهکاری خودش را بدهد و بنا به اهمیت موضوع در دعاوی مدنی و حقوقی بدهکار در صورت فوت ‌ ، پرداخت بدهی اش حتی اگر مدت دار باشد حال می شود وراث باید تسویه نمایند بعد تقسیم باقی مانده دارایی و مال را بین وراث حی و حاضر .حال در حقوق ایران، مستثنیات دین یعنی اموالی از بدهکار که حتی اگر محکوم‌علیه یا مدیون بدهی داشته باشد، اصولاً برای پرداخت بدهی قابل توقیف و فروش نیست؛ چون قانون برای حفظ حداقل زندگی و شأن عرفی بدهکار و خانواده‌اش، آن‌ها را از اجرای حکم مستثنی کرده است.مبنای اصلی آن در حال حاضر ماده ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی مصوب ۱۳۹۴ است.

تعریف ساده

اگر شخصی بدهکار باشد و طلبکار بخواهد اموال او را توقیف کند، همه اموال قابل توقیف نیست. قانون می‌گوید برخی اموال برای ادامه زندگی ضروری‌اند و نباید بابت بدهی گرفته شوند. این اموال را مستثنیات دین می‌نامند.مثلاً خانه‌ای که در شأن بدهکار و مورد نیاز سکونت اوست، یا وسایل ضروری زندگی، معمولاً قابل توقیف نیستند.

موارد مستثنیات دین طبق قانون

بر اساس ماده ۲۴ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، مستثنیات دین شامل موارد زیر است:

۱. منزل مسکونی مورد نیاز

منزل مسکونی که عرفاً در شأن محکوم‌علیه در حالت اعسار او باشد، جزء مستثنیات دین است.یعنی اگر بدهکار خانه‌ای دارد که برای سکونت خودش و خانواده‌اش لازم است و از نظر عرفی متناسب با وضعیت اوست، اصولاً توقیف و فروش نمی‌شود.اما اگر خانه بسیار گران‌قیمت، لوکس یا بیش از شأن عرفی او باشد، ممکن است دادگاه تصمیم بگیرد که خانه فروخته شود و از محل فروش، خانه‌ای متناسب تهیه شود و مازاد برای بدهی پرداخت گردد.

۲. اثاثیه ضروری زندگی

اثاثیه‌ای که برای رفع نیازهای ضروری بدهکار و افراد تحت تکفل او لازم است، قابل توقیف نیست.مانند:

– یخچال

– اجاق گاز

– فرش معمولی

– وسایل خواب

– لوازم ضروری آشپزخانه

– وسایل گرمایشی و سرمایشی متعارف

اما وسایل لوکس، تزئینی، غیرضروری یا چند عدد از یک وسیله ممکن است قابل توقیف باشد.

۳. آذوقه موجود

آذوقه موجود به قدر احتیاج بدهکار و خانواده‌اش برای مدتی که عرفاً ذخیره می‌شود، جزء مستثنیات دین است.مثلاً مواد غذایی متعارف موجود در منزل قابل توقیف نیست.—

۴. کتب و ابزار علمی و تحقیقاتی

کتاب‌ها و ابزار علمی و تحقیقاتی برای اهل علم و تحقیق، متناسب با شأن آنان، قابل توقیف نیست.

مثلاً برای استاد دانشگاه، پژوهشگر، دانشجو یا طلبه، کتاب‌ها و منابع علمی مورد نیاز می‌تواند جزء مستثنیات دین باشد.—

۵. وسایل و ابزار کاروسایل و ابزار کار کسبه، پیشه‌وران، کشاورزان و سایر اشخاصی که برای تأمین معاش خود و خانواده‌شان لازم است، جزء مستثنیات دین محسوب می‌شود.

مثلاً:

– ابزار بنایی برای بنا

– چرخ خیاطی برای خیاط

– ابزار مکانیکی برای تعمیرکار

– تراکتور یا ابزار کشاورزی در حد نیاز برای کشاورز

– لپ‌تاپ یا رایانه در صورت ضرورت شغلی برای برخی مشاغل

نکته مهم این است که ابزار باید واقعاً برای امرار معاش لازم باشد، نه صرفاً وسیله اضافی یا سرمایه لوکس.

۶. تلفن مورد نیاز

تلفن مورد نیاز بدهکار نیز جزء مستثنیات دین است.در عمل، تلفن همراه معمولی و ضروری ممکن است قابل توقیف نباشد؛ اما گوشی بسیار گران‌قیمت یا چند گوشی اضافی، بسته به نظر مرجع اجرا، ممکن است قابل توقیف تشخیص داده شود.

۷. مبلغ ودیعه اجاره

اگر بدهکار مستأجر باشد، مبلغی که بابت ودیعه اجاره پرداخت کرده در شرایطی جزء مستثنیات دین است؛ به شرط آنکه:

– پرداخت اجاره بدون آن موجب عسر و حرج شود؛- محل اجاره مورد نیاز بدهکار باشد؛

مبلغ ودیعه متناسب با شأن عرفی او باشد.بنابراین ودیعه مسکن نیز مطلقاً غیرقابل توقیف نیست، بلکه شرایط بدهکار و نیاز واقعی او بررسی می‌شود.—ملاک اصلی: شأن عرفی و نیاز واقعیدر مستثنیات دین،

دو معیار بسیار مهم است:

1. نیاز واقعی بدهکار و خانواده‌اش

2. تناسب با شأن عرفی او در وضعیت اعسار

یعنی قانون از زندگی ضروری بدهکار حمایت می‌کند، نه از اموال لوکس یا مازاد.

مثلاً اگر بدهکار یک خودروی بسیار گران‌قیمت داشته باشد، نمی‌تواند صرفاً بگوید این وسیله مورد نیاز من است. دادگاه بررسی می‌کند آیا واقعاً ضروری است؟ آیا متناسب با شأن اوست؟ آیا امکان تبدیل آن به وسیله ارزان‌تر وجود دارد؟

آیا خودرو جزء مستثنیات دین است؟

خودرو به‌طور صریح در ماده ۲۴ به عنوان مستثنیات دین نیامده است، اما در برخی موارد ممکن است اگر ابزار کار ضروری باشد، مشمول مستثنیات دین شود.

مثلاً:

– تاکسی برای راننده تاکسی

– وانت برای کسی که شغلش حمل بار است

– خودرو برای پزشکی که رفت‌وآمد شغلی ضروری و خاص دارد، بسته به شرایط-

خودرو برای فرد دارای وضعیت جسمانی خاص، در صورت احراز ضرورتاما خودروی شخصی عادی، به‌ویژه اگر گران‌قیمت باشد، معمولاً قابل توقیف است مگر اینکه ضرورت آن ثابت شود.—

مستثنیات دین در مهریه

در پرونده‌های مهریه نیز مستثنیات دین رعایت می‌شود. یعنی اگر زوجه برای وصول مهریه اقدام کند، اموالی که جزء مستثنیات دین زوج باشد، اصولاً قابل توقیف نیست.مثلاً خانه مورد نیاز زوج در حد شأن عرفی، وسایل ضروری زندگی و ابزار کار او قابل توقیف نیستند.اما حساب بانکی، خودرو غیرضروری، ملک اضافی، سهام، طلا، سپرده، زمین و اموال مازاد معمولاً قابل توقیف هستند.

مستثنیات دین در چک و سفته

در دعاوی مربوط به چک، سفته، قرارداد، قرض و سایر دیون مالی نیز همین قاعده اجرا می‌شود. یعنی طلبکار می‌تواند اموال بدهکار را توقیف کند، اما نه اموالی را که قانوناً جزء مستثنیات دین است.

آیا مستثنیات دین قابل اسقاط است؟

در اصل، مستثنیات دین برای حفظ نظم عمومی و حداقل معیشت بدهکار وضع شده است. بنابراین حتی اگر بدهکار توافق کرده باشد که همه اموالش توقیف شود، باز هم درباره اموال ضروری زندگی، مرجع قضایی می‌تواند قواعد مستثنیات دین را اعمال کند.البته در خصوص برخی موارد، مانند مالی که در رهن یا وثیقه قرار گرفته، وضعیت متفاوت است.—

استثنا: مالی که خودش موضوع وثیقه یا رهن

استاگر مالی که بدهکار ادعای مستثنیات دین درباره آن دارد، قبلاً وثیقه یا رهن همان دین قرار گرفته باشد،نیات دین‌تواند به استناد مستثنیات دین مانع اجرای حق مرتهن یا طلبکار شود.مثلاً اگر شخصی خانه خود را در رهن بانک گذاشته باشد و اقساط را نپردازد، نمی‌تواند به‌سادگی بگوید خانه جزء مستثنیات دین است و بانک حق اجرا ندارد؛ چون خود مال وثیقه دین بوده است.—

تشخیص مستثنیات دین با کیست؟

تشخیص اینکه مالی جزء مستثنیات دین هست یا نه، با دادگاه یا مرجع اجرای حکم است.در عمل، بدهکار باید ادعای خود را مطرح کند و دلایل بیاورد؛ مثلاً:

– این خانه تنها محل سکونت من است؛

– این ابزار، وسیله شغل و معاش من است؛

– این وسایل برای زندگی خانواده ضروری است؛

– مبلغ ودیعه برای اجاره منزل لازم است.

طلبکار نیز می‌تواند خلاف آن را اثبات کند؛ مثلاً نشان دهد مال مورد نظر لوکس، اضافی، غیرضروری یا بیش از شأن عرفی بدهکار است.

اعتراض به توقیف مستثنیات دین

اگر مالی توقیف شود و بدهکار آن را جزء مستثنیات دین بداند، می‌تواند به توقیف اعتراض کند.اقدامات معمول:

1. تقدیم درخواست یا لایحه به اجرای احکام یا اجرای ثبت؛

2. اعلام اینکه مال توقیف‌شده جزء مستثنیات دین است؛

3. ارائه مدارک و دلایل؛

4. درخواست رفع توقیف از مال.

اگر مرجع اجرا اعتراض را نپذیرد، بسته به نوع پرونده، امکان پیگیری قضایی یا اعتراض به تصمیم وجود دارد.—

تفاوت اعسار و مستثنیات دیناین دو مفهوم نزدیک‌اند اما یکی نیستند.| موضوع | توضیح |

| اعسار | ناتوانی بدهکار از پرداخت دین یا هزینه دادرسی || مستثنیات دین | اموالی که حتی در صورت بدهکاری قابل توقیف نیستند |ممکن است شخصی معسر باشد اما هنوز برخی اموال ضروری داشته باشد. این اموال به دلیل مستثنیات دین توقیف نمی‌شوند.همچنین ممکن است شخصی معسر نباشد، ولی برخی وسایل ضروری زندگی‌اش باز هم جزء مستثنیات دین باشد.

نمونه‌های کاربردی

مثال

۱: خانه بدهکاراگر بدهکار فقط یک خانه معمولی دارد و خودش و خانواده‌اش در آن زندگی می‌کنند، معمولاً توقیف و فروش آن مجاز نیست.اما اگر خانه بسیار گران‌قیمت باشد، دادگاه ممکن است حکم کند خانه فروخته شود، خانه‌ای متناسب تهیه شود و مابقی به طلبکار داده شود.—

مثال ۲: ابزار کاراگر بدهکار نجار است و دستگاه‌ها و ابزار نجاری دارد، ابزار ضروری کار او معمولاً توقیف نمی‌شود؛ چون با توقیف آن، امکان کسب درآمد و پرداخت بدهی نیز از بین می‌رود.

مثال ۳: خودرو

اگر بدهکار کارمند است و یک خودروی شخصی دارد، خودرو معمولاً قابل توقیف است.اما اگر بدهکار راننده تاکسی یا وانت‌بار باشد و خودرو وسیله اصلی درآمد او باشد، ممکن است جزء مستثنیات دین شناخته شود.

جمع‌بندی

مستثنیات دین در حقوق ایران برای حمایت از حداقل زندگی و شأن عرفی بدهکار وضع شده است. طلبکار حق دارد برای وصول طلب خود اقدام کند، اما نمی‌تواند اموالی را توقیف کند که برای زندگی ضروری بدهکار و افراد تحت تکفل او لازم است.مهم‌ترین مصادیق آن عبارت‌اند از:- منزل مسکونی مورد نیاز و متناسب؛

– اثاثیه ضروری زندگی؛

– آذوقه متعارف؛

– کتاب‌ها و ابزار علمی برای اهل علم؛

– ابزار کار و امرار معاش؛

– تلفن مورد نیاز؛

– ودیعه اجاره در شرایط خاص.معیار نهایی در همه این موارد، نیاز واقعی، شأن عرفی و تشخیص مرجع قضایی یا اجرایی است.

ایرج عزیزی

مدرس دانشگاه علمی کاربردی فراجا زاهدان